Il corno – alles voor een beetje geluk

Een gelukshanger in de vorm van een Spaanse peper

Een tijd geleden viel me ineens iets op. Ik bewonderde in Florence een altaarstuk, waarop een Madonna met Kind te zien was, en ineens zag ik dat het Christuskind een kleine rode hanger om de nek had hangen. Ik bracht mijn hand omhoog naar mijn hals en tot mijn verwondering was het echt zo; ik had eenzelfde soort hanger, een stukje bloedkoraal! Vervolgens zag ik het overal wanneer ik kerken en musea bezocht. Vele Christuskindjes bleken zo’n dergelijke hanger te dragen. Zou het om dezelfde reden zijn als waarom ik hem eerder gekocht had, een beetje geluk en vooral veel Italiaans bijgeloof?

Goud op de Ponte Vecchio

Ik was op dat moment in Florence voor mijn stage en onderzoek aan de Uffizi. Al verschillende malen zag ik Italianen met een ragfijn gouden kettinkje om de hals, met hieraan een klein ‘hoorntje’ van bloedkoraal. Die wilde ik uiteraard ook hebben! Vol goede moed ging ik op zoek naar het rode kleinood om het vervolgens te vinden in een klein winkeltje op de Ponte Vecchio. Een aardige verkoopster wist mij ook nog het verhaal achter de hangers te vertellen. Als amulet tegen het malocchio –het Boze Oog- is de vorm van deze corno, zoals de hanger genoemd wordt, die van een chilipeper (een Spaanse of rode peper).

Een gelukshanger in de vorm van een Spaanse peper

Een gelukshanger in de vorm van een Spaanse peper

Mythologisch koraal

Er gaat echter nog een veel langer verhaal achter de hanger schuil. Italianen hebben de reputatie bijgelovig te zijn en dit klopt ook. Al sinds de oudheid wordt koraal gebruikt in sieraden of ter decoratie, zoals ook de oude Egyptenaren deden, en de Feniciërs gebruikte het in hun handelsactiviteiten. De relatieve zeldzaamheid van het materiaal maakte het erg waardevol en gewild, belangrijke kwaliteiten voor een amulet. Als we de mythologie erbij halen, weet Ovidius ons precies te vertellen waar het koraal vandaan komt; het is afkomstig van het bloed van Medusa.

“Perseus spoelt in de zee zijn overwinnaarshanden schoon en maakt, om het Medusahoofd vol slangen te behoeden voor ’t grove zand, een zachte bladerlaag op ’t strand, legt daar eerst zeewiertakjes op en dan het hoofd van Phorcy’s dochter. Het verse wier, nog steeds vol eigen zuigkracht en vitaal, drinkt van Medusa’s kracht; door het contact ermee versteent het en krijgt in blad en stelen een merkwaardige nieuwe hardheid. Zeenimfen willen dit verrassende verschijnsel testen op ander zeewier: tot hun vreugd doet zich hetzelfde voor en steeds weer strooien zij dit zeewierzaad over de golven, en nog steeds heeft koraal dezelfde eigenschap: het krijgt een harde vorm, als het aan lucht is blootgesteld en wat onder water plant is, wordt daarboven harde steen. Ovidius, Metamorphosen, vertaald door M. d’Hane-Scheltema. Boek IV, 739-752.

Door de kracht van Medusa transformeerden de zeewiertakken tot bloedrood koraal. Sinds deze mythologische oorsprong, is het koraal eeuwenlang afgeschilderd als een symbool van leven en wedergeboorte, en is het een amulet tegen kwade krachten.

De Romeinen zagen koraal als een ornament met helende en bezwerende krachten, in het bijzonder met betrekking tot de bescherming van kinderen, die een hanger van koraal droegen of vermalen koraal kregen toegediend als behandeling tegen aanvallen, nachtmerries en pijn van doorkomende tandjes. In de Middeleeuwen kreeg koraal ook religieus belang en werd het een talisman tegen het Boze Oog. Tijdens de Renaissance bleef het deze functie behouden en werd het gebruikt in de productie van heilige voorwerpen, waarna zich in de Barok in Zuid-Italië een bloeiende handel in devotionele en mythologische objecten van koraal ontwikkelde. Één van de meest wijdverspreide symbolische eigenschappen door de eeuwen heen is de beschermende waarde van koraal voor pasgeboren baby’s.

We komen dus door de eeuwen heen ook allerlei versies tegen van de corno, oorspronkelijk in hoorn maar ook in goud, zilver en bloedkoraal. Toen na de ontdekking van Amerika de eerste chilipepers werden geïmporteerd waren deze niet enkel populair in de keuken, maar deden ze men ook direct denken aan de bloedkoralen gelukshangers. Waar de oude amuletten de grillige vorm van koraal behielden, kreeg het nieuwe amulet steeds meer de vorm van een Spaanse peper.

spaanse-rode-pepers

Ook de pepers zelf kregen een belangrijk bijgeloof met zich mee. Het zou bescherming bieden tegen ontrouw van een geliefde wanneer je gedroogde chilipepers onder het hoofdkussen legt, en de kracht ervan wordt sterker wanneer je een aantal pepers samenbindt met een rood lint. En mocht je ooit door iemand vervloekt worden, strooi dan zoveel mogelijk pepers door het huis!

Bescherming van het Christuskind

De vraag rijst waarom, als het als amulet voor wereldlijke zaken -geluk, gezondheid en voorspoed- werd gebruikt, het Christuskind ook een dergelijk amulet draagt? In veel veertiende en vijftiende eeuwse schilderijen siert het bloedkoraal de nek van het kindje Jezus. Volgens de christelijke traditie symboliseert het koraal, immers bloedrood, het bloed van Christus, vergoten aan het kruis voor de redding van de gehele mensheid. Het koraal om de nek van een pasgeboren kind hangen staat gelijk aan het beschermen van het kind tegen het verraad door het Kwaad.

De meer wereldlijke traditie vertelt dat de kleine scherpe bladeren van koraal vloeken vastnagelden, die waren uitgesproken door afgunst, en dat het koraal beschermde tegen een plotselinge dood, in het bijzonder voor kinderen. In de Middeleeuwen en de Renaissance was de kindersterfte in Italië, zoals overal in die tijd, namelijk enorm hoog. Hiernaast waren -ondanks alle mooie verhalen over de opgehemelde Renaissance – de maatschappij en de stad gevaarlijk. Om met name kleine kinderen te beschermen kregen zij vaak een kettinkje om de nek, met hieraan een stukje koraal of een hanger in de vorm van een koraaltakje. Omdat natuurlijk ook het Christuskind enige bescherming moest hebben werd over bestaande fresco’s vaak eenzelfde kettinkje geschilderd. Voorbeelden zijn talloos en te vinden in werken van bijvoorbeeld Piero della Francesca, Squarcione en de Madonna met Kind voorstellingen van Jacopo Bellini.

Meester van de Strauss Madonna Bonnefantenmuseum, foto © Aniek Rooderkerken

Meester van de Strauss Madonna Bonnefantenmuseum, foto © Aniek Rooderkerken

Meester van de Strauss Madonna Bonnefantenmuseum, foto © Aniek Rooderkerken

Meester van de Strauss Madonna Bonnefantenmuseum, mét il corno. Foto © Aniek Rooderkerken

De meeste hangers hebben de ruwe vorm van een koraal, maar je komt allerlei vormen tegen. Als je in een museum bent let dan maar eens goed op; je ziet de verflaag van het hangertje vaak bovenop de originele schildering zitten, een teken dat het amulet later aan de voorstelling is toegevoegd. Kijk goed, maar non toccare!

Madonna di Senigallia, Piero della Francesca

Madonna di Senigallia, Piero della Francesca

Koraal als decoratie

In sommige portretten en devotionele schilderijen worden decoratieve en architecturale elementen van koraal gebruikt, met name in de Toscaanse portretkunst van het Quattrocento. Kijk bijvoorbeeld eens goed naar het portret van Giovanna Tornabuoni door Ghirlandaio!

Domenico Ghirlandaio (Firenze 1449-1494), Giovanna Albizi Tornabuoni, tempera op paneel, 1489. Museo Thyssen-Bornemisza, Madrid.

Domenico Ghirlandaio (Firenze 1449-1494), Giovanna Albizi Tornabuoni, tempera op paneel, 1489. Museo Thyssen-Bornemisza, Madrid.

Ook in altaarstukken zijn voorwerpen in koraal afgebeeld bij de decoratie van tronen of luifels die plaats bieden aan Maria en kindje Jezus. Het koraal werd gebruikt in de vorm van parelsnoeren of koraaltakken van aanzienlijke grootte. Een voorbeeld  is de “Pala della Vittoria” door Andrea Mantegna waar een grote tak koraal is afgebeeld, hangend aan draden van parels, kristallen en koraal.

Pala della Vittoria, Andrea Mantegna

Pala della Vittoria, Andrea Mantegna

Pala della Vittoria, Andrea Mantegna

Pala della Vittoria, Andrea Mantegna

Buon fortuno

Tegenwoordig vind je de gelukspepers en -hangers overal in Italië. De mooie bloedkoralen versie in de gioielleria, maar ook de iets minder mooie plastic variant. De meeste hebben  de kleur van de oorspronkelijke bloedkoralen hangers en de vorm van een Spaanse peper, en zijn nog steeds een amulet tegen het malocchio. Maar voor wie hier niet meer in gelooft is het een geluksbrenger. Wrijf erover voor je een gokje waagt, hang hem op in de keuken voor wat extra geluk bij het bereiden van een heerlijke maaltijd, of hang hem op in de auto als bescherming tegen verkeersongelukken.

Het mooiste blijft echter het gouden kettinkje met de hanger van koraal. Mocht je binnenkort dus in Italië zijn en de etalage van een gioielleria voorbij lopen, ga dan eens op zoek naar dat felrode kleinood! Wie weet brengt het je fortuna! In bocca al lupo!

2 Comments

  • Mooie hanger!

    Bloedkoraal is een beschermde diersoort. Je mag niet zomaar bloedkoraal en sieraden met bloedkoraal importeren in Nederland. En terecht.

    Vorige week kwam ik op het strand een groot stuk bloedkoraal tegen. Snel een foto van gemaakt en terug gelegd.

    • Klopt helemaal, Jenny! Het invoeren van koraal is verboden, zowel binnen als buiten de EU. Bloedkoraal is erg zeldzaam en hierom zullen sieraden die je in winkels koopt niet van echt bloedkoraal zijn. Al zal je het in antieke sieraden nog tegenkomen.
      De “koralen”hangers in winkels zijn voor zover ik heb kunnen vinden gemaakt van schuimkoraal of bamboekoraal, een niet-zeldzame soort die wordt geverfd, glas of synthetische materialen. Het is lastig om het verschil hiertussen te zien, dus wat je echt koopt is een raadsel… maar ik denk dat je er vanuit kan gaan dat het meeste wat je koopt geen echt bloedkoraal is. Naast zeldzaam is dit ook nog eens ontzettend duur namelijk. Gelukkig maar, want de koraalriffen moeten beschermd worden. Neemt niet weg dat de betekenis achter het koraal mooi blijft. 😉
      Goed dat je deze opmerking plaatst. Ik ben er vanuit gegaan dat wat je bij een goede juwelier koopt in orde is, maar dit hoeft natuurlijk niet zo te zijn.

Laat een reactie achter!